მშენებლობისთვის შეძენილი მასალების ფასების ინდექსი — მეთოდოლოგიური სახელმძღვანელო

📚

გამოყენებული წყაროები

საერთაშორისო მეთოდოლოგიური სახელმძღვანელო

წინამდებარე მეთოდოლოგიური სახელმძღვანელო შემუშავებულია საქსტატის მიერ საერთაშორისოდ აღიარებული მეთოდებისა და პრაქტიკის გათვალისწინებით და ეფუძნება შემდეგ სახელმძღვანელოს:

„მწარმოებელთა ფასების ინდექსის სახელმძღვანელო: თეორია და პრაქტიკა", საერთაშორისო სავალუტო ფონდი, ვაშინგტონი, 2004;
„Producer Price Index Manual: Theory and Practice", International Monetary Fund, 2004;
პასუხისმგებელი უწყებები: შრომის საერთაშორისო ორგანიზაცია, საერთაშორისო სავალუტო ფონდი, ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაცია, გაერო-ს ევროპის ეკონომიკური კომისია, მსოფლიო ბანკი.
https://www.imf.org/…

📋

1. შესავალი

1.1 მშენებლობისთვის შეძენილი მასალების ფასების ინდექსი და მისი გამოყენება

მშენებლობისთვის შეძენილი მასალების ფასების ინდექსი წარმოადგენს სამშენებლო ორგანიზაციების მიერ საანგარიშო პერიოდში შეძენილი სამშენებლო მასალების ფასების საშუალო დონის მაჩვენებელს საბაზო პერიოდთან შედარებით.

ინდექსი მოიცავს: შენობებს და ნაგებობებს და მათ სამშენებლო სამუშაოებს, ნაგებობებს და სამშენებლო სამუშაოებს სამოქალაქო მშენებლობაში, სპეციალიზებულ სამშენებლო სამუშაოებს. ეს შეესაბამება საქმიანობის სახეობათა მიხედვით პროდუქციის სტატისტიკური კლასიფიკატორის (CPA 2008) შენობების და ნაგებობების და სამშენებლო სამუშაოების (F) სექციის 41, 42 და 43 განყოფილებებს.

ინდექსი გამოიყენება შემდეგი მიზნებისათვის:

მშენებლობისთვის შეძენილი მასალების ფასების ინდექსი ასრულებს მნიშვნელოვან როლს სხვადასხვა ეკონომიკური მაჩვენებლის დეფლირების პროცესში;
ინდექსი გამოიყენება როგორც კერძო, ისე სახელმწიფო სექტორში ხელშეკრულებით გათვალისწინებული თუ სხვა თანხების ინდექსაციისთვის;
ინდექსი არის ანალიტიკური ინსტრუმენტი ბიზნესის სფეროს წარმომადგენლებისა და მკვლევარებისთვის.

1.2 მშენებლობისთვის შეძენილი მასალების ფასების ინდექსის დაფარვა და დასაკვირვებელი ფასები

ფასების შეგროვება ხდება მთელი ქვეყნის ტერიტორიაზე მოქმედ სამშენებლო ორგანიზაციებში, მათ მიერ შეძენილ სამშენებლო მასალებზე.

მასალის ფასი, რომელზეც ხდება დაკვირვება, წარმოადგენს მითითებულ პერიოდში სამშენებლო ორგანიზაციების მიერ სამშენებლო მოედნის მომზადებისა და შენობა-ნაგებობების მშენებლობისთვის შეძენილი სამშენებლო მასალის ღირებულებას.

დასაკვირვებელი ორგანიზაციებისა და მასალების შერჩევა

დასაკვირვებელი სამშენებლო ორგანიზაციების შერჩევა ხორციელდება საწარმოთა სტატისტიკის მონაცემების მიხედვით. შერჩევაში ხვდება CPA 2008-ის შენობებისა და ნაგებობების სამშენებლო სამუშაოების (F) სექციის 41, 42 და 43 განყოფილებების შესაბამისი ყველა მოქმედი მსხვილი ორგანიზაცია, ხოლო საშუალო და მცირე ორგანიზაციები შერჩევითი წესით.

ორგანიზაციების შერჩევის შემდეგ ხდება მათი კვლევა შეძენილი სამშენებლო მასალების მახასიათებლების განსასაზღვრად. ამ მიზნით შერჩეულ ორგანიზაციებს ეგზავნებათ დამატებითი ელექტრონული კითხვარები, სადაც ორგანიზაციას მოეთხოვება მიუთითოს გასული წლის განმავლობაში შეძენილი ოთხი ძირითადი სახეობის სამშენებლო მასალა და თითოეულის შესაბამისი წილი ყველა შეძენილი მასალის მთლიან ღირებულებაში, აგრეთვე მასალებზე დახარჯული მთლიანი თანხა.

მასალების შერჩევის პროცესში ზუსტდება და მაქსიმალური დეტალიზებით აღიწერება მათი მახასიათებლები. ფასების რეგისტრაციის დროს სპეციფიკაციების ზედმიწევნითი დაცვა წარმოადგენს უმნიშვნელოვანეს ფაქტორს, რათა ყოველთვიურად დარეგისტრირებული ფასთაშორისი სხვაობა გამოწვეული იყოს მხოლოდ ფასის ცვლილებით და არა მასალის მახასიათებლების ცვლილებით. კვლევის შედეგად მიღებული ინფორმაციის საფუძველზე წლის განმავლობაში ყოველთვიურად ხორციელდება შერჩეული მასალების ფასების რეგისტრაცია.

ორგანიზაციების შერჩევის განახლება ხდება ყოველწლიურად. თუ ორგანიზაცია საანგარიშო პერიოდში წყვეტს ფუნქციონირებას, მისი ჩანაცვლება არ ხდება შერჩევის განახლებამდე.

ფასებზე დაკვირვების საველე სამუშაოები

ფასებზე დაკვირვების საველე სამუშაოების დროს ორგანიზაციის წარმომადგენელი ავსებს ძირითად კითხვარს, რომელიც განთავსებულია საქსტატის ვებ-გვერდზე. საველე სამუშაოები მიმდინარეობს საანგარიშო პერიოდის მომდევნო თვის 1-დან 8 რიცხვის ჩათვლით. კითხვარში დაფიქსირებულია: შერჩეული სამშენებლო მასალის დახასიათება, ზომის ერთეული, საანგარიშო და წინა თვის ფასები, ასევე ფასის ცვლილების შემთხვევაში — ცვლილების გამომწვევი მიზეზი. მასალის საბაზო ფასი ფიქსირდება საანგარიშო წლის დასაწყისში და უცვლელი რჩება მთელი წლის მანძილზე.

საწარმოების მიერ წარმოდგენილი ინფორმაცია მასალების ფასების შესახებ კონფიდენციალურია და დაცულია საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსით და „ოფიციალური სტატისტიკის შესახებ" საქართველოს კანონის 28-ე მუხლით.

თუ საქართველოს კანონმდებლობით სხვა რამ არ არის დადგენილი, მეწარმეთა და არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირების რეესტრში რეგისტრირებული პირები ვალდებული არიან, საქსტატის წერილობითი, მათ შორის ელექტრონული სახით, მოთხოვნის შემთხვევაში მატერიალური ან ელექტრონული სახით წარუდგინონ მას მათ ხელთ არსებული ინფორმაცია, მათ შორის კონფიდენციალური.

მონაცემების კონტროლი

მონაცემთა კონტროლი ხორციელდება 2 ეტაპად:

პირველ ეტაპზე კონტროლი ხორციელდება ფასების რეგისტრაციის საველე სამუშაოების პარალელურად. ფასების ცვლილებისას კითხვარის შევსებაზე პასუხისმგებელ პირს ევალება კომენტარის საშუალებით მიუთითოს ფასის ცვლილების მიზეზი. რეგისტრირებული მონაცემების ცენტრალურ ოფისში წარდგენის შემდეგ ხდება მიღებული ინფორმაციის გაანალიზება და ლოგიკური კონტროლი შესაბამისი პასუხისმგებელი თანამშრომლის მიერ.

მეორე ეტაპზე წინა თვესთან შედარებით მკვეთრად განსხვავებული ფასების სისწორის გადამოწმება ხორციელდება მთლიანი ინდექსის გაანგარიშების შემდეგ.

ინდექსი საიმედოდ ითვლება ზემოაღნიშნული კონტროლის ეტაპების გავლის შემდეგ.

წონები

ინდექსში შემავალი ინდივიდუალური მასალის წონები წარმოადგენს მასალის ღირებულების წილს შეძენილი მასალების მთლიან ღირებულებაში. საანგარიშო t პერიოდის წონებისთვის საბაზო პერიოდად გამოიყენება t‑2 პერიოდის მონაცემები. წონების განახლება ხდება ყოველწლიურად, რაც ეფუძნება შერჩეული საწარმოების მიერ t‑2 პერიოდში სამშენებლო მასალებზე გაწეულ მთლიან დანახარჯებს. წონების ყოველწლიური განახლების დროს შეიძლება შეიცვალოს ინდექსში შემავალი მასალების ჩამონათვალი.

პირობითი ინდექსის გაანგარიშების (იმპუტაციის) მეთოდი

ინდექსის გაანგარიშებისას საანგარიშო პერიოდში რომელიმე მასალაზე ფასის არარსებობის შემთხვევაში გამოიყენება პირობითი ფასის გაანგარიშების — იმპუტაციის — ორი მეთოდიდან ერთ-ერთი:

მეთოდი 1 — ჯგუფის ინდექსი

აპრილის თვეში, თუ მასალა A-ზე ფასი არ არის რეგისტრირებული, მაშინ ამ მასალის იმპუტირებული ინდექსი გამოიანგარიშება მასალა A-ს წინა თვის გრძელვადიანი ინდექსისა და აპრილის მოკლევადიანი ინდექსის საშუალებით იმ ჯგუფისათვის, რომელშიც შედის ეს მასალა. ჯგუფის ინდექსი გაიანგარიშება მასში შემავალი მასალების ფასების ინდექსების მიხედვით.

ცხრილი 1.

მასალა	წონა	საბაზო ფასი	მარტის ფასი	აპრ. ფასი	ფარდობა (მარტ./დეკ.)	ფარდობა (აპრ./დეკ.)
მასალა A	0.051	4.55	4.50	—	4.50/4.55≈0.99	1.15*
მასალა B	0.032	5.20	5.20	5.50	5.20/5.20=1.00	5.50/5.20≈1.06
მასალა C	0.067	5.00	4.50	5.50	4.50/5.00=0.90	5.50/5.00=1.10

* იმპუტირებული ინდექსი

აპრილის თვეში მასალა A-სთვის იმპუტირებული ინდექსის გაანგარიშება:

მასალა A-ს იმპუტირებული ინდექსი (აპრილი) აპრ. ჯგ. გრძ. ინდ. = 1.06\times[0.032/(0.032+0.067)] + 1.10\times[0.067/(0.032+0.067)] \approx 0.34+0.74 = 1.08 მარ. ჯგ. გრძ. ინდ. = 1.00\times[0.032/(0.032+0.067)] + 0.90\times[0.067/(0.032+0.067)] \approx 0.32+0.61 = 0.93 აპრ. ჯგ. მოკ. ინდ. = 1.08 / 0.93 \approx 1.16 მასალა A-ს იმპ. გრძ. ინდ. = 1.16 \times 0.99 \approx 1.15

მეთოდი 2 — ფასის გამეორება (Carry-forward)

გამონაკლის შემთხვევაში, თუ საანგარიშო თვეში CPA ჯგუფში (3-ნიშნა დონეზე) შემავალ არცერთ მასალაზე ფასი არ დაფიქსირდა, იმპუტაცია ხორციელდება ამ ჯგუფში შემავალ მასალებზე ფასის გამეორებით, CPA 2008-ის სტრუქტურის შესაბამისად.

ხარისხობრივი ცვლილების კორექტირება

თუ საანგარიშო პერიოდში ორგანიზაციამ შეწყვიტა დასაკვირვებელი მასალის შესყიდვა, მაგრამ ახორციელებს სხვა მსგავსი მასალის შესყიდვას, დასაშვებია ძველი მასალის ახლით ჩანაცვლება.

თუ შეიცვალა დასაკვირვებელი მასალის მახასიათებლები, მაგრამ შესადარისობის კრიტერიუმები არ ირღვევა, დასაშვებია ძველი და ახალი მასალის შედარება. ამ დროს მნიშვნელოვანია, რომ ხარისხის ცვლილებით გამოწვეული ფასის ცვლილება არ აისახოს ინდექსში.

დარეგისტრირებული ფასების შესადარისობისთვის საჭიროა ხარისხობრივი ცვლილების კორექტირების მეთოდის გამოყენება, რისთვისაც ხდება პირობითი საბაზო ფასის გაანგარიშება შემდეგი მეთოდებიდან ერთ-ერთის გამოყენებით:

მეთოდი 1 — ხარისხობრივი სხვაობა ცნობილია

თუ შემცვლელი მასალა ხარისხობრივად განსხვავდება წინა თვის მასალისგან და თანხობრივად გამოხატული ხარისხობრივი სხვაობა ცნობილია, მაშინ კითხვარის შევსებაზე პასუხისმგებელი პირის მიერ დაფიქსირებული ხარისხობრივი სხვაობისა და წინა თვის ფასის გამოყენებით გაიანგარიშება შემცვლელი მასალის საბაზო ფასი (ცხრილი2).

ცხრილი 2.

მასალა	საბაზო ფასი	მარტის ფასი	აპრ. ფასი	ხარ. სხვაობა	ფარდობა (აპრ./დეკ.)
მასალა A	4.55	4.50	—	—	—
ხარ. განსხვ. — მასალა B	5.86*	—	8.50	1.30	8.50/5.86≈1.45

* იმპუტირებული საბაზო ფასი

B მასალის საბაზო ფასი საბაზო ფასი = (4.50 + 1.30) / (4.50 / 4.55) \approx 5.86

მეთოდი 2 — წინა თვის ფასი ცნობილია

თუ შესაძლებელია შემცვლელი მასალის წინა თვის ფასის დაფიქსირება, ამ ფასისა და წინა თვის ინდექსის გამოყენებით გაიანგარიშება შემცვლელი მასალის საბაზო ფასი.

ცხრილი 3.

მასალა	საბაზო ფასი	მარტის ფასი	აპრ. ფასი	ფარდობა (მარტ./დეკ.)	ფარდობა (აპრ./დეკ.)
მასალა A	4.55	4.50	—	4.50/4.55≈0.99	—
შემცვლელი მასალა B	5.26*	5.20	5.50	—	5.50/5.26≈1.05

* იმპუტირებული საბაზო ფასი

B მასალის საბაზო ფასი საბაზო ფასი = 5.20 / (4.50 / 4.55) \approx 5.26

მეთოდი 3 — ჯგუფის ინდექსზე დაყრდნობა

თუ შემცვლელ მასალა B-ზე ხარისხობრივი სხვაობისა და წინა თვის ფასის შესახებ ინფორმაციის მოპოვება შეუძლებელია, A მასალის წინა თვის ფასსა და B მასალაზე მიმდინარე თვეში დაფიქსირებულ ფასს შორის სხვაობა მთლიანად მიეწერება ხარისხობრივ განსხვავებას. მიმდინარე თვის იმპუტირებული გრძელვადიანი ინდექსისა და მასალა B-ს ფასის საფუძველზე გაიანგარიშება შემცვლელი მასალის იმპუტირებული საბაზო ფასი.

ცხრილი 4.

პროდუქტი	წონა, %	საბაზო ფასი	მარტი	აპრილი	მარტის გრძ. ინდ.	აპრ. გრძ. ინდ.
მასალა A	0.051	4.55	4.50	—	4.50/4.55≈0.99	—
შემც. მასალა B	0.051	6.09**	—	7.00	—	7.00/6.09≈1.15*
მასალა C	0.032	5.20	5.20	5.50	5.20/5.20=1.00	5.50/5.20≈1.06
მასალა D	0.067	5.00	4.50	5.50	4.50/5.00=0.90	5.50/5.00=1.10

* იმპუტირებული გრძელვადიანი ინდექსი ** იმპუტირებული საბაზო ფასი

B მასალის საბაზო ფასის გამოთვლა აპრ. ჯგ. გრძ. ინდ. = 1.06\times[0.032/(0.032+0.067)] + 1.10\times[0.067/(0.032+0.067)] \approx 1.08 მარ. ჯგ. გრძ. ინდ. = 1.00\times[0.032/(0.032+0.067)] + 0.90\times[0.067/(0.032+0.067)] \approx 0.93 ჯგ. მოკ. ინდ. = 1.08 / 0.93 \approx 1.16 მასალა A-ს იმპ. გრძ. ინდ. = 1.16 \times 0.99 \approx 1.15 მასალა B-ს იმპუტირებული საბაზო ფასი = 7.00 / 1.15 \approx 6.09

🧮

8. მშენებლობისთვის შეძენილი მასალების ფასების ინდექსის გაანგარიშება სხვადასხვა დონეზე

8.1 სამშენებლო მასალების ფასების უმცირესი დონის ინდექსის გაანგარიშება

სამშენებლო მასალებზე ფასების ინდექსის გაანგარიშებისას უმცირესი დონის ინდექსს წარმოადგენს თითოეული სამშენებლო ორგანიზაციის მიერ შეძენილი ინდივიდუალური მასალისთვის გაანგარიშებული ინდექსი. სქემა #1 გვიჩვენებს მშენებლობის სექციის სტრუქტურას, სადაც A, B და C ინდივიდუალური მასალების ფასების ინდექსები წარმოადგენენ უმცირესი დონის ინდექსებს. პროდუქტის უმცირესი დონის ინდექსი ფასების საბაზო პერიოდთან შედარებით მიიღება საანგარიშო (t) და საბაზო პერიოდების ფასების ფარდობით.

უმცირესი დონის ინდექსი Iᵢ t/0 = pᵢ t / pᵢ 0 სადაც: i — ორგანიზაციის მიერ შეძენილი მასალა, რომლისთვისაც დაფიქსირდა შესადარი ფასი Iᵢ t/0 — i-ური მასალის უმცირესი დონის ინდექსი საანგარიშო t პერიოდში, ინდექსის საბაზო პერიოდთან შედარებით pᵢ t — i-ური მასალის ფასი t პერიოდში pᵢ 0 — i-ური მასალის ფასი ფასების საბაზო პერიოდში

სქემა #1. მშენებლობისათვის შეძენილი მასალების ფასების ინდექსის სტრუქტურა

8.2 მშენებლობისთვის შეძენილი მასალების ფასების ინდექსი ცალკეული ჯგუფებისა და მთლიანი სექციისთვის

სამშენებლო მასალებზე ფასების გრძელვადიანი ინდექსი ფასების საბაზო პერიოდთან შედარებით მთლიანი სექციისთვის გამოითვლება ლასპეირესის ტიპის შემდეგი ფორმულით:

ლასპეირესის ტიპის აგრეგირებული ინდექსი I t/0 = Σ n i=1 Iᵢ t/0 \times sᵢ b სადაც: Iᵢ t/0 — i-ური მასალის უმცირესი დონის გრძელვადიანი ინდექსი ფასების საბაზო (0) პერიოდთან შედარებით sᵢ b = pᵢ b qᵢ b / Σpᵢ b qᵢ b — i-ური მასალის წონა წონების საბაზო პერიოდში, Σsᵢ b =1 pᵢ b — შერჩეული ორგანიზაციის მიერ შეძენილი i-ური მასალის ფასი წონების საბაზო (b) პერიოდში qᵢ b — წონების საბაზო (b) პერიოდში i-ური მასალის რაოდენობა

ამავე ფორმულით ხდება ყველა ზედა დონის ინდექსის გაანგარიშება. ქვესექციის ინდექსი მიიღება მასში შემავალი მასალების გრძელვადიანი ინდექსების შეწონვით, სადაც ქვესექციაში შემავალი მასალების ინდექსების წონების ჯამი უდრის 1-ს.

მოკლევადიანი ინდექსი წინა თვესთან შედარებით მიიღება ფასების საბაზო პერიოდთან შედარებით გაანგარიშებული საანგარიშო და წინა პერიოდის გრძელვადიანი ინდექსების ფარდობით.

8.3 ჯაჭვური ინდექსი

სამშენებლო ორგანიზაციებისა და მასალების ყოველწლიური განახლების პერიოდში, დეკემბრის თვეში, მიმდინარეობს ფასების შეგროვება როგორც ძველ, ისე ახალ შერჩევაში მყოფი მასალებისთვის, რაც განსხვავებული შერჩევისთვის გაანგარიშებული ინდექსების ჯაჭვური გადაბმის საშუალებას იძლევა. წონების ცვლილების მიუხედავად, ჯაჭვური გადაბმით შესაძლებელია ინდექსის გაანგარიშება გრძელვადიანი საბაზო პერიოდით.

მაგალითად, 2016 წლის დეკემბრამდე 2015 წლის დეკემბერთან შედარებით მთლიანი სექციისთვის გამოიყენებოდა wᵢ წონები, ხოლო 2017 წლიდან ინდექსის გაანგარიშება ხდება 2016 წლის დეკემბერთან შედარებით, kᵢ წონების გამოყენებით (ცხრილი 5).

ცხრილი 5.

12.2015=100	12.2016=100
12.2016: I^12.16/12.15 = ΣIᵢ^12.16/12.15×wᵢ = 106	12.2016: I^12.16/12.16 = ΣIᵢ^12.16/12.16×kᵢ = 100
X₁	01.2017: I^01.17/12.16 = ΣIᵢ^01.17/12.16×kᵢ = 102

ჯაჭვური გადაბმა 106 / X₁ = 100 / 102 \Rightarrow X₁ = 106 \times 102 / 100 \approx 108 აღნიშნული შედეგი მიიღება შემდეგი ჯაჭვური გადაბმითაც: I 12.2016/12.2015 \times I 01.2017/12.2016 = 106 \times 102/100 \approx 108

📢

9. მონაცემთა გავრცელება

საქსტატის ვებ-გვერდზე (www.geostat.ge) ყოველთვიურად ქვეყნდება სამშენებლო მასალებზე ფასების ინდექსის დროითი მწკრივები სხვადასხვა ჭრილში:

მშენებლობისთვის შეძენილი მასალების ფასების ინდექსი წინა თვესთან შედარებით;
მშენებლობისთვის შეძენილი მასალების ფასების ინდექსი გრძელვადიან საბაზო პერიოდთან შედარებით (2010 წლის საშუალო = 100);
მშენებლობისთვის შეძენილი მასალების ფასების ინდექსი წინა წლის შესაბამის თვესთან შედარებით;
მშენებლობისთვის შეძენილი მასალების ფასების ინდექსი 12 თვის საშუალო წინა 12 თვის საშუალოსთან შედარებით.

გამოქვეყნებული ინდექსები დამრგვალებულია ოთხ ციფრზე და წარმოადგენს საბოლოო მონაცემებს. ინდექსის დროითი მწკრივების მონაცემებს ვებ-გვერდზე დართული აქვს შესაბამისი გრაფიკები.

მონაცემები ასევე ხელმისაწვდომია მონაცემთა გავრცელების პროგრამის, PC-Axis-ის საშუალებითაც — კომპლექსური სისტემა, რომელიც სტატისტიკური ინფორმაციის მომხმარებელს საშუალებას აძლევს საქსტატის ვებ-გვერდიდან მიიღოს საჭირო ინფორმაცია სხვადასხვა ჭრილსა და ფორმატში.

ინფორმაცია მშენებლობისთვის შეძენილი სამშენებლო მასალების ფასების ინდექსების შესახებ ასევე ვრცელდება Android-პლატფორმის მობილური ტელეფონის აპლიკაციის საშუალებით.

სქემა #2 ასახავს ინდექსის გაანგარიშების ეტაპებს და მათ პერიოდულობას.

სქემა #2. ინდექსის გაანგარიშების ეტაპები — ყოველწლიურად განსახორციელებელი სამუშაოები

ყოველთვიურად განსახორციელებელი სამუშაოები